Eigenschappen met een y zijn in het Nederlands zeldzaam, omdat vrijwel geen enkel oorspronkelijk Nederlands woord met een y begint. Toch zijn er oplossingen die in spelletjes, bij een "ik hou van jou van a tot z"-lijst of bij een naamgedicht vrijwel altijd worden geaccepteerd. De eerste is de ij, die in het Nederlands van oudsher als "Griekse y" werd geschreven en bij veel woordspelletjes als y telt: ijverig, ijdel, ijzersterk, ijskoud, ijzig en ijlings. De tweede is een handvol leenwoorden en samenstellingen die wél met een echte y beginnen, zoals yoga-achtig rustig, yin-en-yang-achtig in balans, youthful en young at heart. En de derde is Engels, waar eigenschappen als youthful, yearning en yielding gewoon bestaan en in een Nederlandse lijst vaak worden toegelaten. Hieronder vind je per categorie de bruikbaarste woorden, met uitleg waarom ze wel of niet "echt" tellen.
Welke eigenschappen met ij tellen als y?
De ij wordt in Nederlandse spelletjes als Scrabble en bij de meeste "letter per persoon"-opdrachten als één letter behandeld, en vaak wordt die letter op de plek van de y gezet. In het alfabet dat op school werd geleerd kwam na de x niet de y maar de ij, en op oude typemachines zat er een aparte ij-toets. Daarom is dit de meest gebruikte oplossing voor een eigenschap met een y. De bekendste zijn:
- IJverig: hardwerkend, vlijtig, iemand die niet stilzit.
- IJdel: veel bezig met uiterlijk en indruk maken; meestal negatief, maar soms liefkozend bedoeld.
- IJzersterk: in de betekenis van veerkrachtig, onverzettelijk, iemand die tegen een stootje kan.
- IJskoud of ijzig: afstandelijk, kil, moeilijk te raken.
- IJlings: eigenlijk een bijwoord (haastig), maar in lijstjes vaak gebruikt voor "altijd gehaast".
- IJverzuchtig: ouderwets woord voor jaloers.
Let op de hoofdletter: als een woord met ij aan het begin van een zin of in een naamgedicht staat, schrijf je beide letters groot: IJverig. Dat is een vaste regel van de Nederlandse spelling, die je kunt nalezen op Taaladvies.net van de Taalunie.
Welke eigenschappen beginnen echt met een y?
Zoek je naar woorden die daadwerkelijk met de letter y beginnen, dan kom je in het Nederlands vooral uit bij leenwoorden. Ze beschrijven zelden rechtstreeks een karaktertrek, maar met een beetje creativiteit zijn ze goed inzetbaar:
- Yoga-achtig of yogi-rustig: kalm, beheerst, in balans.
- Yin-en-yang: evenwichtig, iemand die tegenstellingen kan verenigen.
- Yuppie-achtig: ambitieus, carrièregericht, soms met een knipoog naar statusgevoeligheid.
- Yell-achtig enthousiast: luidruchtig aanmoedigend, zoals bij een yell.
- Yes-man: iemand die overal ja op zegt; de Nederlandse tegenhanger is jaknikker, maar het Engelse woord is ingeburgerd.
Dit zijn geen woorden die je in een officiële karakteromschrijving zet, maar voor een verjaardagsgedicht, een alfabetspel of een lijst met complimenten voor je partner werken ze prima. Wil je controleren of een woord officieel in het Nederlands is opgenomen, dan is de Woordenlijst Nederlandse Taal (het Groene Boekje) de plek om te zoeken.
Welke Engelse eigenschappen met een y kun je gebruiken?
Omdat het Engels wel een volle y-rubriek heeft, grijpen veel mensen daarnaar als het Nederlands tekortschiet. In een tweetalige lijst, bij een internationaal gezelschap of gewoon omdat het klinkt, zijn dit de meest gebruikte:
- Youthful: jeugdig, jong van geest.
- Yearning: verlangend, vol passie en gedrevenheid.
- Yielding: meegaand, flexibel, bereid toe te geven.
- Yummy: in de betekenis van aantrekkelijk of heerlijk, vooral als lieve plagerij.
- Young at heart: jong van hart, speels gebleven.
- Yare: een oud Engels woord voor behendig en snel, leuk voor wie iets bijzonders zoekt.
Spreek vooraf af of Engelse woorden mogen. Bij Scrabble in het Nederlands mogen ze niet, bij een vrij spel of een gedicht bepaal je zelf de regels.
Waarom zijn er zo weinig Nederlandse woorden met een y?
De y komt in het Nederlands eigenlijk alleen voor in woorden die uit andere talen zijn overgenomen: Griekse leenwoorden zoals yoghurt en hypothese, Engelse woorden zoals yacht en yell, en namen. In erfwoorden, de woorden die van het Oudnederlands afstammen, werd de klank "ie" met ij of i geschreven en de klank "j" met een j. Daardoor bleef de y een buitenbeentje: ze staat wel in het alfabet, maar heeft nauwelijks eigen woorden.
Dat de ij lang als y werd gezien, komt doordat de ij ontstond als een verlengde i (ii) en in handschrift al snel op een y leek. In sommige Nederlandse familienamen en plaatsnamen zie je de y nog als restant daarvan, zoals in namen die "Van Dyk" schrijven. Meer over die geschiedenis vind je in het Wikipedia-artikel over de IJ als digraaf. De taalkundigen van Onze Taal beantwoorden regelmatig vragen over wanneer je ij en wanneer je y gebruikt.
Hoe gebruik je een eigenschap met een y in een gedicht of spel?
De vraag naar eigenschappen met een y komt meestal uit een concrete situatie: een naamgedicht voor Sinterklaas of een verjaardag waarbij elke letter een eigenschap krijgt, een alfabetspel in de klas of in de auto, of een lijst met 26 redenen waarom je van iemand houdt. In al die gevallen helpt het om de y niet als obstakel maar als knipoog te gebruiken. Een paar manieren die goed werken:
- Gebruik de ij en maak er een grapje over: "Y is van IJverig, want een echte y had het alfabet niet voor je over."
- Kies een Engels woord en vertaal het erachter: "Youthful, oftewel: jong van geest."
- Maak er een vraag van: "Y? Yes, altijd ja als je hulp nodig hebt."
- Gebruik een naam of hobby die met y begint, zoals yoga of YouTube, als aanloop naar de eigenschap: "Yoga-rustig, zelfs als iedereen om je heen in paniek is."
Voor kinderen in de klas is het ook een mooie aanleiding om uit te leggen waarom de y zo'n rare letter is in het Nederlands. Een lijstje met ij-woorden, een lijstje met leenwoorden en een lijstje met Engelse woorden laat in één oogopslag zien hoe onze taal in elkaar zit.
Welke eigenschappen met een y passen bij welke persoon?
Tot slot een korte hulp om te kiezen. Voor een harde werker of een student: ijverig. Voor iemand die graag in de spiegel kijkt, met een lach: ijdel. Voor een vriend die alles overleeft: ijzersterk. Voor een rustig, evenwichtig persoon: yoga-rustig of yin-en-yang. Voor een opa of oma die jong is gebleven: young at heart of youthful. Voor een partner die altijd meebeweegt: yielding. En voor iemand die altijd te laat is maar wel hard rent: ijlings. Zo heb je voor vrijwel elk type mens een passend woord, ook bij de lastigste letter van het alfabet.
